Cyber Fraud થાય તો શું કરવું? 1930 શું છે અને ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી?
આજના સમયમાં મોબાઇલ અને ઈન્ટરનેટ વગરનું જીવન કલ્પવું મુશ્કેલ છે. આપણે મોબાઇલથી પૈસા મોકલીએ છીએ, ઓનલાઈન ખરીદી કરીએ છીએ, બેંકિંગ કરીએ છીએ અને સોશિયલ મીડિયા પણ ઉપયોગ કરીએ છીએ. પરંતુ જેમ જેમ ઓનલાઈન વ્યવહાર વધ્યો છે તેમ તેમ Cyber Fraud અને Online Scamના કિસ્સાઓ પણ વધી રહ્યા છે.
ઘણી વખત કોઈ વ્યક્તિને અજાણ્યા નંબર પરથી ફોન આવે છે, કોઈ OTP માંગે છે, KYC Updateના નામે Link મોકલે છે અથવા UPI દ્વારા પૈસા મોકલવાના બહાને છેતરપિંડી કરે છે. કેટલીક વખત ભૂલથી ખોટા વ્યક્તિને પૈસા ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં ગભરાવાની જગ્યાએ તરત યોગ્ય પગલું લેવું ખૂબ જરૂરી છે. જો તમારા સાથે Online Financial Fraud થયો હોય તો 1930 Cyber Crime Helpline પર તરત જાણ કરી શકાય છે.
Cyber Fraud એટલે શું?
મોબાઇલ, ઈન્ટરનેટ, UPI, ATM, Debit Card, Credit Card, Net Banking અથવા Social Media જેવા ડિજિટલ માધ્યમનો ઉપયોગ કરીને કોઈ વ્યક્તિ સાથે છેતરપિંડી કરવામાં આવે તેને સામાન્ય રીતે Cyber Fraud અથવા Online Fraud કહી શકાય.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ તમને Bank Officer બનીને ફોન કરે અને OTP અથવા Banking Details માંગે, અથવા કોઈ Fake Website દ્વારા તમારી પાસેથી પૈસા લેવામાં આવે, તો તે Cyber Fraudનો ભાગ બની શકે છે.
Cyber Fraud થાય તો સૌથી પહેલા શું કરવું?
જો તમારી સાથે ઓનલાઈન ફ્રોડ થયો હોય તો સૌથી મહત્વની વાત છે કે સમય બગાડવો નહીં.
સૌથી પહેલા Transactionની વિગતો તપાસો અને શક્ય હોય તો Screenshot રાખો. તમારા Bank અથવા સંબંધિત Payment Appને પણ તરત જાણ કરો.
જો પૈસા તમારા Bank Account, UPI, Debit Card અથવા Credit Cardમાંથી Fraud દ્વારા ગયા હોય તો 1930 પર તરત કોલ કરો.
જેટલી ઝડપથી ફરિયાદ કરવામાં આવે એટલી ઝડપથી સંબંધિત transaction અંગે જરૂરી કાર્યવાહી કરવાની શક્યતા રહે છે.
તમારો OTP, ATM PIN, UPI PIN, Password અથવા અન્ય confidential information કોઈને પણ આપશો નહીં.
1930 શું છે?
1930 ભારતની Cyber Crime Helpline છે, ખાસ કરીને Online Financial Fraud અંગે તાત્કાલિક જાણ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
જો તમારા Bank Account, UPI, Debit Card, Credit Card અથવા અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમથી Fraud થયો હોય તો 1930 પર કોલ કરીને ઘટનાની માહિતી આપી શકાય છે.
કોલ કરતી વખતે શક્ય હોય તેટલી સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી જરૂરી છે.
1930 પર કયા પ્રકારના Cyber Fraudની ફરિયાદ કરી શકાય?
પરિસ્થિતિ પ્રમાણે 1930 દ્વારા Online Financial Fraudની જાણ કરી શકાય છે.
જેમ કે:
- UPI Fraud
- Bank Account Fraud
- Debit Card અથવા Credit Card Fraud
- Net Banking Fraud
- Online Shopping Fraud
- Fake Payment અથવા Fake Customer Care Scam
- OTPના નામે થયેલો Fraud
- KYC Updateના નામે થયેલી છેતરપિંડી
- QR Code દ્વારા થયેલો Fraud
- અન્ય Online Financial Scam
જો કોઈ વ્યક્તિએ તમને ફોન કરીને Bank, Police, Government Department અથવા Customer Careનો અધિકારી હોવાનું કહીને પૈસા પડાવ્યા હોય તો પણ ઘટનાની વિગતો સાથે ફરિયાદ કરી શકાય છે.
UPI Fraud થાય તો શું કરવું?
આજકાલ Google Pay, PhonePe, Paytm અને અન્ય UPI Appsનો ઉપયોગ ખૂબ સામાન્ય છે. તેથી UPI Fraudના કિસ્સાઓ પણ જોવા મળે છે.
જો તમારા UPI Accountમાંથી તમારી મંજૂરી વગર પૈસા ગયા હોય તો પહેલા સંબંધિત UPI Appમાં Transactionની વિગતો તપાસો.
ત્યારબાદ Bankને જાણ કરો અને 1930 પર તરત કોલ કરો.
Transaction ID અથવા UTR Number સાચવી રાખો. Fraudની રકમ, તારીખ અને સમયની માહિતી પણ ફરિયાદ વખતે ઉપયોગી બની શકે છે.
એક વાત ખાસ યાદ રાખો: પૈસા મેળવવા માટે UPI PIN નાખવાની જરૂર પડતી નથી. કોઈ વ્યક્તિ તમને “પૈસા Receive કરવા માટે QR Code Scan કરો” અથવા “UPI PIN નાખો” કહે તો સાવધાન રહો.
Bank Accountમાંથી પૈસા ઉપડી જાય તો શું કરવું?
જો તમને SMS અથવા Bank Appમાં કોઈ અજાણ્યું Transaction દેખાય અને તમે તે Transaction કર્યું ન હોય, તો તેને ગંભીરતાથી લો.
સૌથી પહેલા Bankના official customer care અથવા Bank Branchનો સંપર્ક કરો. જરૂરી હોય તો Card અથવા Digital Banking servicesને block કરાવો.
ત્યારબાદ 1930 પર Cyber Fraudની જાણ કરો અને Transactionની સંપૂર્ણ વિગતો આપો.
તમારી ફરિયાદનો Reference અથવા Complaint Number મળે તો તેને સાચવી રાખવો.
OTP, KYC અને Fake Callથી થતો Fraud
Cyber Fraudમાં સૌથી સામાન્ય રીતોમાંથી એક છે Fake Call.
કોઈ વ્યક્તિ તમને ફોન કરીને કહી શકે છે કે તમારું KYC બંધ થવાનું છે, Bank Account Block થવાનું છે, SIM બંધ થવાની છે અથવા કોઈ Government Service માટે Verification કરવું છે.
ત્યારબાદ તે તમને OTP, PIN અથવા કોઈ Link પર Click કરવા માટે કહી શકે છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે કોઈ confidential information share ન કરવી.
Bank સામાન્ય રીતે ફોન પર તમારો OTP, ATM PIN અથવા UPI PIN માંગતું નથી.
WhatsApp અને Social Media પર થતો Fraud
Cyber Fraud માત્ર Bank અથવા UPI પૂરતો મર્યાદિત નથી.
WhatsApp, Instagram, Facebook અને અન્ય Social Media પર પણ Fake Profile, Fake Job Offer, Fake Investment Scheme, Fake Customer Care અને અન્ય પ્રકારના Scam જોવા મળે છે.
કોઈ અજાણી વ્યક્તિ Link મોકલે, પૈસા માંગે અથવા Personal Information માંગે તો પહેલા તેની સચ્ચાઈ તપાસો.
જો Financial Loss થયો હોય તો તેની વિગતો સાથે 1930 પર જાણ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.
1930 પર ફરિયાદ કરવા માટે કઈ માહિતી જરૂરી છે?
1930 પર ફરિયાદ કરતી વખતે ઘટના સંબંધિત શક્ય તેટલી માહિતી તૈયાર રાખવી સારી.
જેમ કે:
- તમારું નામ અને સંપર્ક નંબર
- Fraudની તારીખ અને સમય
- Fraudમાં ગયેલી રકમ
- Bank અથવા Payment Appની વિગતો
- Transaction ID અથવા UTR Number
- Fraud કરનારનો Mobile Number
- Bank Account અથવા UPI IDની ઉપલબ્ધ વિગતો
- SMS અથવા Transaction Screenshot
- WhatsApp Chat અથવા અન્ય પુરાવા
બધી માહિતી ઉપલબ્ધ ન હોય તો પણ ફરિયાદ કરવામાં વિલંબ ન કરવો. જે માહિતી ઉપલબ્ધ હોય તે સાથે તરત જાણ કરવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
1930 પર ફરિયાદ કર્યા પછી શું થાય છે?
1930 પર ફરિયાદ કર્યા પછી તમારી પાસેથી Fraud સંબંધિત વિગતો લેવામાં આવી શકે છે. Financial Fraudના કિસ્સામાં સંબંધિત Bank અને Financial Institution સુધી જરૂરી માહિતી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયા થઈ શકે છે.
પરંતુ એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે 1930 પર ફોન કરવાથી પૈસા પાછા મળશે તેની ગેરંટી નથી.
પૈસા ક્યાં ગયા છે, transactionની સ્થિતિ શું છે અને કેટલી ઝડપથી ફરિયાદ કરવામાં આવી છે જેવી બાબતો મહત્વની બની શકે છે.
તેથી Fraud થયા પછી “પછી જોઈશું” એવું ન વિચારો. તાત્કાલિક ફરિયાદ કરો.
Cyber Crime Portal પર Online Complaint કેવી રીતે કરવી?
1930 પર જાણ કર્યા બાદ જરૂરી હોય તો National Cyber Crime Reporting Portal પર પણ Online Complaint કરી શકાય છે.
Online Complaint કરતી વખતે Fraudની સંપૂર્ણ વિગતો અને ઉપલબ્ધ પુરાવા રજૂ કરવા પડે છે.
Screenshot, Transaction Details, Chat, Mobile Number અને અન્ય સંબંધિત પુરાવા સાચવી રાખવા ખૂબ ઉપયોગી રહે છે.
Fraud થયેલા પૈસા પાછા મળી શકે છે?
આ સવાલ દરેક વ્યક્તિના મનમાં સૌથી પહેલા આવે છે.
જો Fraud થયા પછી તરત ફરિયાદ કરવામાં આવે અને પૈસાની આગળની movement અટકાવવાની શક્યતા રહે, તો રકમ recover અથવા hold થવાની શક્યતા બની શકે છે.
પરંતુ દરેક કેસ અલગ હોય છે. તેથી પૈસા ચોક્કસ પાછા મળશે એવું કહી શકાય નહીં.
આ કારણસર Fraud થયા પછી સૌથી મહત્વની બાબત છે — સમય બગાડ્યા વગર 1930 પર જાણ કરવી અને Bankને પણ તરત સંપર્ક કરવો.
Cyber Fraudથી બચવા માટે આ બાબતો યાદ રાખો
ઓનલાઈન Fraudથી બચવા માટે કેટલીક નાની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું ખૂબ જરૂરી છે.
- OTP કોઈની સાથે Share ન કરો.
- UPI PIN કોઈને ન જણાવો.
- ATM PIN અને Card Details અજાણ્યા વ્યક્તિને ન આપો.
- અજાણી Link પર Click ન કરો.
- Unknown App Install ન કરો.
- QR Code Scan કરતા પહેલા શા માટે Scan કરી રહ્યા છો તે સમજો.
- “KYC બંધ થઈ જશે” જેવા ફોનથી તરત વિશ્વાસ ન કરો.
- Bank અથવા Government Departmentના નામે આવેલા Callને Verify કરો.
- Social Media પર અજાણ્યા વ્યક્તિને પૈસા મોકલતા પહેલા તપાસ કરો.
- કોઈપણ Financial Fraud થાય તો તરત 1930 પર જાણ કરો.
છેલ્લી વાત
Cyber Fraud કોઈની સાથે પણ થઈ શકે છે. ક્યારેક વ્યક્તિની નાની ભૂલને કારણે પૈસા જતા રહે છે અને પછી તે ગભરાઈ જાય છે. પરંતુ આવી પરિસ્થિતિમાં ગભરાવાની જગ્યાએ ઝડપથી Action લેવું સૌથી જરૂરી છે.
જો તમારા સાથે Online Financial Fraud થયો હોય તો શક્ય તેટલી વહેલી તકે 1930 Cyber Crime Helpline પર જાણ કરો. Transactionની વિગતો, Screenshots અને અન્ય પુરાવા સાચવી રાખો અને તમારા Bankને પણ તરત જાણ કરો.
યાદ રાખો — Cyber Fraudમાં સમય ખૂબ મહત્વનો છે.